هم روزگاران او چنان جايگاهى داشته‌اند و نه پس از او هيچ يك از اسرائيليان بدان رسيده‌اند ، او به درستى پير و پيشواى اسرائيليان شمرده مىشود و از اين بالاتر كسى است كه يهوديان امت بودن خود را وام‌دار اويند و اوست كه آن مردم پراكنده را به گونهء يك امت ، يگانه و هم‌بسته درآورده است . درست است كه تيره‌ها و قبيله‌هاى اسرائيلى ، پيش از موسى نيز مىدانستند كه همه از يك تبار و نژادند ، با اين همه امّتى يگانه و هم بسته نبودند تا آن‌گاه كه بردگى و بيگارى آنان براى مصريان پيش آمد و در چنان هنگام و هنگامه‌اى موسى پيدا شد و توانست آن مردم پراكنده و گسسته را گرد كند و به هم بپيوندد و از آنان امتى يگانه فراهم آورد ، [ موسى نيز كه پيامبر خدا بود ، اين كار كارستان را به يارى خداوند توانست به سامان رساند ] ، چرا كه ايمانى استوار داشت به اين كه خداى او از همهء خدايان مصر تواناتر و كارسازتر است ، خدايى كه خواسته‌اش تنها رهايى اسرائيليان از چنگ مصريان نيست ، اين نيز هست كه آنان هم بسته و يكپارچه گردند و امتى يگانه را پديد آورند ، و براى اين كار مىبايست اسرائيليان باور كنند و بپذيرند كه خداى موسى و آنان مىتواند از پس فرعون و سپاهيان انبوه و توان افزونش برآيد و دست آنان را از اينان كوتاه كند و موسى از اين روى كه به دين تازهء خويش باورى استوار داشت با همهء سختىهايى كه در راه او بود و كار را به او دشوار مىكرد - سختىها و دشوارىهايى كه تورات نيز آنها را پنهان نداشته است - توانست مردم خويش را به اين باور برساند . « 1 » و بدين‌گونه موسى توانست از همان آغاز خروج از مصر ، از پيوند دوازده سبط بنى اسرائيل دولت و ملتى فدارتيو پديد آورد و ادارهء هر بخش از اين مجموعه را به يكى از اين دوازده بسط ، ويژه و واگذار كند ، چنان كه در اين ميان كار پيشوايى دينى و اجتماعى به سبط لاويان واگذار شد كه موسى خود نيز از آنان بود . در اين مجموعه ، گونه‌اى مجلس قانون‌گذارى نيز بود ، در برابر مجلسى كه گاه « مجلس ريش سفيدان » ناميده مىشد و فراهم آمده از هفتاد نماينده‌اى بود كه موسى خود برگزيده بود و رياست آن را نيز خود داشت و به گفتهء « فرويد » ، جادوگران فرعون كه در مصر به موسى ايمان آوردند نيز در ميان اين هفتاد تن بودند ، و چنين نظم و نظامى كه كارش سرپرستى و زير نظر داشتن دين موسى و انجام دادن و اجراى آيين و آداب آن و تفسير و گزارش نصوص و نوشته‌هاى آن و فتوا دادن بر پايه‌هاى آنهاست ، هم‌چنان در ميان ملت‌هاى يهودى پايدار ماند . « 2 »

--> ( 1 ) . تئودور روبنسون ، همان ، 105 . ( 2 ) . حسن ظاظا ، الساميون و لغاتهم ، اسكندريه ، 1971 م ، 76 - 77 ؛ نيز : A . Lods , op - cit , p . 175 , 310 .